Öz
Bağımlılık, bireylerin fiziksel, psikolojik ve sosyal iyi oluşunu önemli ölçüde etkileyen karmaşık ve çok yönlü bir durumdur. Madde bağımlılığının ötesinde, bağımlılık; kumar, aşırı teknoloji kullanımı ve kompulsif alışveriş gibi davranışsal bozuklukları da içermektedir. Tarihsel olarak madde kullanımı, toplumsal ve kültürel uygulamalara derinlemesine yerleşmiş olup, tıbbi ve ritüel amaçlardan modern düzenleyici çerçevelere doğru evrim geçirmiştir. Nörobilim alanındaki ilerlemeler, nörotransmitterlerin ve özellikle ödül sisteminin bağımlılığın gelişimi ve devamlılığındaki kritik rolünü açıklığa kavuşturmuştur. Alkol, nikotin ve yasa dışı maddeler gibi kimyasal bağımlılıklar fizyolojik süreçleri derinden değiştirirken, davranışsal bağımlılıklar dürtü kontrolünü ve ödül işleyişini bozarak kompulsif davranışlara neden olmaktadır. Bağımlılığın tanısı, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı, beşinci baskı ve Uluslararası Hastalık Sınıflandırması, Onuncu baskı gibi standartlaştırılmış çerçeveler doğrultusunda belirlenmekte olup, bu değerlendirmeler davranışsal örüntüler ve fizyolojik tepkiler temelinde yapılmaktadır. Tedavi yaklaşımları, farmakolojik müdahaleler ve psikolojik terapileri içermekte olup, giderek daha fazla bütüncül ve multidisipliner stratejilere odaklanılmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü, Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi ve Yeşilay Cemiyeti gibi ulusal ve uluslararası kuruluşlar, bağımlılığın önlenmesi, rehabilitasyonu ve politika geliştirme süreçlerinde kritik bir rol oynamaktadır. Bağımlılığın kapsamlı bir şekilde anlaşılması, biyolojik, psikolojik ve sosyal perspektiflerin birleştirilmesini gerektirmektedir. Bu derleme, bağımlılığın halk sağlığı üzerindeki etkilerini derinlemesine analiz etmeyi, alandaki araştırmaları ve politika geliştirme süreçlerini yönlendirmeyi amaçlamaktadır. Gelecekteki araştırmalar, yenilikçi terapilere ve kişiye özel tedavi planlarına odaklanarak iyileşme süreçlerini daha etkili hale getirmeye yönelmelidir.
Anahtar Kelimeler: Davranışsal bağımlılıklar, tanı, bağımlılığın nörobiyolojisi, madde ile ilişkili bozukluklar, koruyucu sağlık hizmetleri
Kaynakça
Compton P, Chang YP. Substance abuse and addiction: implications for pain management in patients with cancer. Clin J Oncol Nurs. 2017;21:203-9.
Griffiths MD. Behavioural addiction and substance addiction should be defined by their similarities not their dissimilarities. Addiction. 2017;112:1718-20.
Olsen Y. What is addiction? History, terminology, and core concepts. Med Clin North Am. 2022;106:1-12.
Swimmer KR, Sandelich S. Substance use disorder. Emerg Med Clin North Am. 2024;42:53-67.
Nelson LF, Weitzman ER, Levy S. Prevention of substance use disorders. Med Clin North Am. 2022;106:153-68.
Afkar A, Rezvani SM, Sigaroudi AE. Measurement of factors influencing the relapse of addiction: a factor analysis. Int J High Risk Behav Addict. 2017;6:e32141.
Rahman MM, Rahaman M, Hamadani J, Mustafa K, Islam SMS. Psycho-social factors associated with relapse to drug addiction in Bangladesh. Journal of Substance Use. 2016;21:627-30.
Shaw JA. Substance use disorders, in historical diseases from a modern perspective: the American Experience Springer; 2024.
Lima HMM. Humanity and the use of substances: a historical overview. Drugs and human behavior: Biopsychosocial Aspects of Psychotropic Substances Use. 2021:3-26.
Ram H. Middle East Drug cultures in the long view. The Oxford Handbook of Global Drug History. 2022;230-48.
Biçer Deveci E. Medicalizing the “alcohol problem” in the Ottoman Empire: expert networks and exchanges between Istanbul, Munich, and Zurich. Comparativ. 2023;32:378-94.
Uzbay İT. Madde bağımlılığının tarihçesi, tanımı, genel bilgiler ve bağımlılık yapan maddeler. Meslek İçi Sürekli Eğitim Dergisi. 2009;5-15.
Asan Ö, Tıkır B, Okay İT, Goka E. Bir AMATEM birimine başvuran alkol ve madde kullanım bozukluğu olan hastaların sosyodemografik ve klinik özellikleri. Bağımlılık Dergisi. 2015;16:1-8.
Engel A, Cáceda R. Can decision making research provide a better understanding of chemical and behavioral addictions? Curr Drug Abuse Rev. 2015;8:75-85.
Chassin L, Colder CR, Hussong A, Sher KH. Substance use and substance use disorders. Developmental Psychopathology. 2016;1-65.
Zou Z, Wang H, d’Oleire Uquillas F, Wang X, Ding J, Chen H. Definition of substance and non-substance addiction. Adv Exp Med Biol. 2017;1010:21-41.
Everitt BJ, Robbins TW. Drug addiction: updating actions to habits to compulsions ten years on. Annu Rev Psychol. 2016;67:23-50.
Jorgenson AG, Hsiao RC, Yen CF. Internet addiction and other behavioral addictions. Child Adolesc Psychiatr Clin N Am. 2016;25:509-20.
Clark L, Averbeck B, Payer D, Sescousse G, Winstanley CA, Xue G. Pathological choice: the neuroscience of gambling and gambling addiction. J Neurosci. 2013;33:17617-23.
Hauck C, Cook B, Ellrott T. Food addiction, eating addiction and eating disorders. Proc Nutr Soc. 2020;79:103-12.
Estévez A, Jáuregui P, Sánchez-Marcos I, López-González H, Griffiths MD. Attachment and emotion regulation in substance addictions and behavioral addictions. J Behav Addict. 2017;6:534-44.
Sher KJ, editor. The Oxford handbook of substance use and substance use disorders: volume 2. Oxford: Oxford University Press; 2016.
Taber KH, Black DN, Porrino LJ, Hurley RA. Neuroanatomy of dopamine: reward and addiction. J Neuropsychiatry Clin Neurosci. 2012;24:1-4.
West R,Brown J, editors. Theory of addiction. 2nd ed. WILEY Blackwell; 2013.
Nestler EJ. Epigenetic mechanisms of drug addiction. Neuropharmacology. 2014;76 Pt B:259-68.
Morales AM, Jones SA, Kliamovich D, Harman G, Nagel BJ. Identifying early risk factors for addiction later in life: a review of prospective longitudinal studies. Curr Addict Rep. 2020;7:89-98.
Ranjbaran M, Mohammadshahi F, Mani S, Karimy M. Risk factors for addiction potential among college students. Int J Prev Med. 2018;9:17.
Meyers JL, Dick DM. Genetic and environmental risk factors for adolescent-onset substance use disorders. Child Adolesc Psychiatr Clin N Am. 2010 Jul;19:465-77.
Nation M, Heflinger CA. Risk factors for serious alcohol and drug use: the role of psychosocial variables in predicting the frequency of substance use among adolescents. Am J Drug Alcohol Abuse. 2006;32:415-33.
Jabeen I, Venkataswamy M, Sadaf J, Reddy MN, Mallika N, Sushmitha M. Drug abuse, addiction, its causes and treatment. Research Journal of Pharmaceutical Dosage Forms and Technology. 2018;10:259-65.
Kymalainen JA, Weisman A. Reactions toward mental, physical, and substance‐abuse disorders. Journal of Applied Social Psychology. 2004;34:1883-99.
Macía L, Jauregui P, Estevez A. Emotional dependence as a predictor of emotional symptoms and substance abuse in individuals with gambling disorder: differential analysis by sex. Public Health. 2023;223:24-32.
Galea S, Nandi A, Vlahov D. The social epidemiology of substance use. Epidemiol Rev. 2004;26:36-52.
Oshri A, Tubman JG, Wagner EF, Leon-Morris S, Snyders J. Psychiatric symptom patterns, proximal risk factors, and sexual risk behaviors among youth in outpatient substance abuse treatment. Am J Orthopsychiatry. 2008;78:430-41.
Edition F. Diagnostic and statistical manual of mental disorders. Am Psychiatric Assoc. 2013;21:591-643.
Hasin DS, O’Brien CP, Auriacombe M, Borges G, Bucholz K, Budney A, Compton WM, Crowley T, Ling W, Petry NM, Schuckit M, Grant BF. DSM-5 criteria for substance use disorders: recommendations and rationale. Am J Psychiatry. 2013;170:834-51.
Samet S, Waxman R, Hatzenbuehler M, Hasin DS. Assessing addiction: concepts and instruments. Addict Sci Clin Pract. 2007;4:19-31.
Desmarais SL, Van Dorn RA, Sellers BG, Young MS, Swartz MS. Accuracy of self-report, biological tests, collateral reports and clinician ratings in identifying substance use disorders among adults with schizophrenia. Psychol Addict Behav. 2013;27:774-87.
Öztürk H. Bağımlılıkla mücadelede kamu kurum ve politikaları: Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulu. In: Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Uluslararası Araştırmalar XIV. 2023. p.105.
Mumyakmaz Hg. Yeşilay Cemiyeti ve faaliyetleri: bağımlılıkla mücadele, sağlıklı ve ahlâklı nesiller yetiştirme. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi. 2020;55:368-87.
Ay B, Toklu MK, Sarıkamışlı M, Deniz F. Türkiye uyuşturucu ve uyuşturucu bağımlılığı izleme merkezi, Türkiye Uyuşturucu Raporu. 2013.
Akgül A, Kaptı A. Türkiye’nin uyuşturucu ile mücadele politikası: politika süreç analizi. 2010.
World Health Organization. Mental health and substance abuse, including alcohol-report and documentation of the technical discussions. No. SEA-Ment-124. WHO Regional Office for South-East Asia, 2001.
Canton H. United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC).In: The Europa Directory of International Organizations 2021. London: Routledge; 2021. p.240-4.
Drugs EMCf, Addiction D. European monitoring centre for drugs and drug addiction, Luxembourg. Office for Official Publications of the European Communities. 2003.
Collins FS. Statement of NIH director Francis S. Collins, MD, Ph. D., on recommendation to create a single institute for substance use, abuse, and addiction research. NIH News. 2010.
Tapan MG. Bağımlılık tedavisi alaninda klinik sosyal hizmet süpervizonu: mesleki gelişim, yeterlilikler ve süpervizyonun önemi. Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi. 2022;112-33.
Dinç A. Madde bağımlılığının tedavisi ve madde bağımlılığıyla mücadele politikaları - Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri Örnekleri ile - (Doktora Tezi).
