Öz
Bu çalışma, Türkiye’de palyatif bakım üzerine hemşirelikte yapılan lisansüstü tezleri incelemek ve kullanılan hemşirelik uygulamalarını ortaya koymak amacıyla gerçekleştirildi. Retrospektif tanımlayıcı tipte gerçekleştirilen çalışmanın evrenini Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’ne kayıtlı olan, hemşirelik alanındaki tezler oluştururken, örneklemini ise, PRISMA kuralları kapsamında yapılan tarama sonucunda, hemşirelik alanındaki tezler içerisinden dahil edilme ölçütlerine uyan 2010-2022 yılları arasında 55 tez oluşturdu. Palyatif bakım üzerine hemşirelikteki ilk tezin 2010 yılına ait olduğu görüldü. Elde edilen tezlerden 13'ünün doktora (%23,6), 42'sinin yüksek lisans tezi (%76,4) olduğu, %60’ının 2019-2022 yılları arasında yayınlandığı, %92,8’inin nicel araştırma yöntemleriyle gerçekleştirildiği, bu tezlerin içerisinden %76.5'inde tanımlayıcı tasarımlardan en az birinin kullanıldığı ve %15,7’sinin randomize kontrollü deneysel çalışma olduğu görüldü. Ayrıca %36,4’ünün örneklemini palyatif bakım kliniklerinde çalışan sağlık personellerinin oluşturduğu, %72,7’sinde örnekleme yöntemi kullanılmadığı belirlendi. Hemşirelerin uyguladığı girişimler içerisinde; en çok palyatif bakım eğitimi, simülasyon eğitimi/uygulaması, kuram-model temelli hemşirelik bakım uygulaması yer almaktadır. Ancak yenidoğan palyatif eğitimi, psikoeğitim, olgu yönetimi modelinin uygulanması, yüze fan uygulaması, kırmızı-beyaz ışık uygulamasının nadiren yer aldığı saptandı. Son yıllarda auriküler akupresür, aromaterapi masajı ve gevşeme egzersizi gibi tamamlayıcı uygulamaların olduğu görüldü. Palyatif bakım konusunda hemşirelikteki tez çalışmalarının son yıllarda artığı ancak çoğunlukla yüksek lisans düzeyinde ve tanımlayıcı tipte olduğu, doktora düzeyinde sayıca yetersiz olduğu, palyatif bakım hemşireliğine yönelik kanıt sağlaması amacıyla randomize kontrollü müdahale çalışmalarının yapılmasının gerekliliği üzerinde durulmalıdır.
Anahtar Kelimeler: Palyatif bakım, hemşirelik, lisansüstü, Türkiye
Kaynakça
World Health Organization (WHO) definition of palliative care.http://www.who.int/cancer/ palliative/ definition/en. 2010. Erişim Tarihi: 12 Ocak 2023.
Madenoğlu Kıvanç M. Türkiye’de palyatif bakım hizmetleri. HSP. 2017;4:132-5.
Şenel G. Palyatif bakım kavramı ve palyatif bakıma kabul kriterleri. Türkiye Klinikleri J Anest Reanim-Special Topics. 2017;10:1-6.
Şahan Uslu F, Terzioğlu F. Dünya’da ve Türkiye’de palyatif bakım eğitimi ve örgütlenmesi. Cumhuriyet Hemşirelik Dergisi. 2015;4:81-90.
Head BA, Song MK, Wiencek C, Nevidjon B, Fraser D, Mazanec P. Palliative Nursing Summit: Nurses Leading Change and Transforming Care: The Nurse's Role in Communication and Advance Care Planning. J Hosp Palliat Nurs. 2018;20:23-9.
Kav S, Brant JM, Mushani T. Perspectives in International Palliative Care. Semin Oncol Nurs. 2018;34:284-93.
Özçelik H, Fadıloğlu C, Karabulut B, Uyar M, Elbi H, Eyigör S, et. al. Kanser hastasının palyatif bakımında vaka yönetimine dayalı multidispliner bakım protokolü. Ağrı Dergisi. 2014;26:47-56.
Yıldırım Y. Palyatif bakımda hemşirelik çalışmaları. Turkiye Klinikleri J Anest Reanim-Special Topics. 2017;10:49-56.
Yıldırım Y. Palyatif bakım çalışmaları ve hemşireliğe yansımaları. Türkiye Klinikleri J Intern Med Nurs-Special Topics. 2015;1:31-9.
Akdemir N, Özdemir L, Akyar İ. Türkiye’de mezuniyet sonrası hemşirelik eğitiminin durumu. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2011;14:50-8.
Şengün İnan F, Üstün B, Bademli K. Türkiye’de kuram/modele dayalı hemşirelik araştırmalarının incelenmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2013;16:132-9.
Motamed-Jahromi M, Leila Dehghani S. Nursing MSc theses: a study of an Iranian College of Nursing and Midwifery in two decades (1990-2010). 2014;6:118-24.
Karabulut N, Gürçayır D, Aktaş YY. Hemşirelik araştırma tarihi. ACU Sağlık Bil Derg. 2019;10:121-8.
Öztürk A, Kaya N, Ayık S, Uygur E, Cengiz A. Hemşirelik uygulamalarında araştırma sonuçlarının kullanımında engeller. İ.Ü.F.N. Hem. Derg. 2010;18:144-55.
Çopur EÖ, Kuru N, Seyman CC. Hemşirelikte kanıta dayalı uygulamalara genel bakış. Sağlık ve Hemşirelik Yönetimi Dergisi. 2015;1:51-5.
Nahcivan N. Nicel Araştırma Tasarımları. İçinde: Erdoğan S, Nahcivan N, Esin MS (eds). Hemşirelikte Araştırma; Süreç, Uygulama ve Kritik. 4th.ed. İstanbul: Nobel Tıp; 2020.p.112.
Seçginli S. Hemşirelikte Araştırma Kullanımı ve Kanıta Dayalı Uygulamalar. İçinde: Erdoğan S, Nahcivan N, Esin MS (eds). Hemşirelikte Araştırma; Süreç, Uygulama ve Kritik. 4th.ed. İstanbul: Nobel Tıp; 2020.p.343-5.
Karabey T, Karagözlüoğlu Ş. Türkiye’de intramüsküler enjeksiyon uygulaması ile ilgili lisansüstü hemşirelik tezlerinin incelenmesi. CUSBED. 2021;6:181-91.
https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonuc
Ardahan M, Özsoy S. Türkiye’de hemşirelik araştırmalarındaki eğilimler: yüksek lisans ve doktora tezleri üzerine bir çalışma. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2015;4:516-34.
Besen Büyükkaya D. Examining post gradudate theses in nursing in Turkey between 1980-2015. Int J of Health Serv Res and Policy. 2016;1:46-51.
Elçigil A. Palliative car nursing. Gulhane Med J. 2012;54:329-34.
Rodrigues RA, Robazzi ML, Erdmann AL, Fernandes JD, de Barros AL, Ramos FR. Doctoral Theses from Nursing Postgraduate Programs in Brazil and their Association with the Millennium Development Goals. Rev Lat Am Enfermagem. 2015;23:395-403.
Olsson TM, Sundell K. Research that Guides Practice: Outcome Research in Swedish PhD Theses Across Seven Disciplines 1997-2012. Prev Sci. 2016;17:525-32.
Arslan F, Uzun Ş, Oflaz F. Characteristics experienced difficulties and usage of doctoral dissertations in nursing in Turkey. Turkiye Klinikleri J Nurs. 2010;2:110-22.
Scochi CG, Gelbcke FL, Ferreira Mde A, Lima MA, Padilha KG, Padovani NA, et al. Nursing Doctorates in Brazil: research formation and theses production. Rev Lat Am Enfermagem. 2015;23:387-94.
Fırat M, Yurdakul IK, Ersoy A. Bir eğitim teknolojisi araştırmasına dayalı olarak karma yöntem araştırması deneyimi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi. 2014;2:65-86.
Durmuş HA. Türkiye’de Hemşirelikte nitel araştırmaların durumu. EGEHFD. 2016;32:90-6.
Öztürk E, Can Z, Çam H, Karasu F. Hemşirelik araştırmalarında nitel çalışmaların önemi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2021;9:396-401.
Taş G, Dikeç G, Baysan Arabacı L. Türkiye’de ruh sağlığı ve psikiyatri hemşireliği alanında yürütülen lisansüstü tezlerin niceliksel ve içerik açısından incelemesi. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi. 2019;10:173-80.
Bolognesi D, Brighi N, Muciarelli PA, Biasco G. Palliative care training and research: the development in europe and the bologna experience. Indian J Palliat Care. 2013;19:20-6.
Elcigil A. The current status of palliative care in Turkey: a nurse's perspective. J Pediatr Hematol Oncol. 2011;33(Suppl 1):70-2.
Çamcı G. Kronik kalp yetmezliğinde palyatif bakım eğitiminin semptom yönetimi, yeniden yatışlar ve yaşam kalitesi üzerine etkisi (doktora tezi). İstanbul: Marmara Univ. 2018.
Altay M. Onkoloji hastalarına bakım veren hemşirelere yönelik verilen palyatif bakım eğitiminin hemşirelerin bilgi düzeyleri üzerine etkisi (yüksek lisans tezi). İstanbul: Koç Univ. 2019.
Boyraz, G. Yenidoğan Palyatif bakım tutum ölçeğinin türkçeye uyarlanması ve WEB tabanlı palyatif bakım eğitiminin etkinliğinin değerlendirilmesi (doktora tezi). Ankara: Sağlık Bilimleri Univ. 2019.
Uslu Şahan F. Mesleklerarası simülasyon eğitiminin jinekolojik onkolojide palyatif bakım yeterliliklerinin kazandırılmasına etkisi (doktora tezi). Ankara: Hacettepe Univ. 2018.
Alwawi A. The effect of two different simulation modalities in palliative care teaching on nursing students’ knowledge, satisfaction, self-confidence, and skills (doktora tezi). Ankara: Yıldırım Beyazıt Univ. 2022.
Seven A. Palyatif bakım hastalarında Watson’ın insan bakım modeline temellendirilmiş hemşirelik bakımının dispne yönetimi, anksiyete ve yaşam kalitesine etkisi (doktora tezi). Sakarya: Sakarya Univ. 2018.
Kurtgöz A. Palyatif bakım hastalarının yakınlarına uygulanan hemşirelik bakımının spiritüel iyilik hali ve umut üzerine etkisi (doktora Tezi). Samsun: Ondokuz Mayıs Univ. 2019.
Türen S, Atakoğlu R, Madenoğlu Kıvanç M, Gül A. Hemşirelikte kuram ve modele dayalı lisansüstü tez çalışmalarının incelenmesi. IGUSABDER. 2020;11:202-16.
Ede B, Uysal N. Türkiye’de hemşirelik doktora programında teori/kuram ve modele dayalı yürütülen tezlerin incelenmesi. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2021;1:91-8.
Zuhur Ş, Özpancar N. Türkiye’de kronik hastalık yönetiminde hemşirelik modellerinin kullanımı: sistematik derleme. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi. 2017;19:57-74.
Özçelik H. Kanser hastasının palyatif bakımında vaka yönetimi modelinin hasta sonuçlarına etkisinin incelenmesi (doktora tezi). İzmir: Ege Univ. 2011.
Kocatepe V. Akciğer kanseri ile ilişkili dispnenin yönetiminde yüze fan uygulamasının etkisi (doktora tezi). İstanbul: İstanbul Univ.Cerrahpasa. 2019.
Kocatepe V, Can G. Dispne yönetiminde el fanının etkisi. Acıbadem Univ. Sağlık Bilim. Derg. 2021;12:537-44.
Swan F, English A, Allgar V, Hart SP, Johnson MJ. The Hand-Held Fan and the Calming Hand for People With Chronic Breathlessness: A Feasibility Trial. J Pain Symptom Manage. 2019;57:1051-61.
Çelik A. Palyatif bakım alan kanser hastalarına uygulanan parlak beyaz ışık uygulamasının yorgunluk düzeyi ve uyku kalitesi üzerine etkisi (doktora tezi). İzmir: Ege Univ. 2019.
Redd WH, Valdimarsdottir H, Wu LM, Winkel G, Byrne EE, Beltre MA. Systematic light exposure in the treatment of cancer-related fatigue: a preliminary study. Psychooncology. 2014;23:1431-4.
Weiss C, Dickerson S, Dubocovich ML, Dean GE. Bright light therapy to reduce fatigue and improve sleep quality in lung cancer survivors. Sleep. 2018;41(Suppl 1):239.
Düzgün G. Palyatif bakım servisinde yatan hastalara dinletilen müziğin ağrı düzeyine etkisinin incelenmesi; randomize kontrollü bir çalışma (doktora tezi). İzmir: Ege Univ. 2020.
Peng CS, Baxter K, Lally KM. Music Intervention as a Tool in Improving Patient Experience in Palliative Care. Am J Hosp Palliat Care. 2019;36:45-9.
Teut M, Dietrich C, Deutz B, Mittring N, Witt CM. Perceived outcomes of music therapy with Body Tambura in end of life care - a qualitative pilot study. BMC Palliat Care. 2014;13:18.
Koelsch S, Jäncke L. Music and the heart. Eur Heart J. 2015;44:3043-9.
Bıçak Ayık D. Palyatif bakım hastalarında konstipasyonun yönetiminde auriküler akupresür uygulamasının etkisi (doktora tezi). İstanbul: İstanbul Univ.Cerrahpasa. 2020.
Wang PM, Hsu CW, Liu CT, Lai TY, Tzeng FL, Huang CF. Effect of acupressure on constipation in patients with advanced cancer. Support Care Cancer. 2019;27:3473-8.
Jing X, Liu J, Wang C, Ji M, Chen X, Mei Y, et al. Auricular acupressure is an alternative in treating constipation in leukemia patients undergoing chemotherapy: a systematic review and meta-analysis. Complement Ther Clin Pract. 2018;31:282-9.
Gürakan G. Palyatif bakım alan kanser hastalarında aromaterapi sırt masajının ağrı ve plazma beta endorfin düzeyine etkisi (yüksek lisans tezi). İzmir: Ege Univ. 2016.
Klafke N, Mahler C, von Hagens C, Blaser G, Bentner M, Joos S. Developing and implementing a complex Complementary and Alternative (CAM) nursing intervention for breast and gynecologic cancer patients undergoing chemotherapy--report from the CONGO (complementary nursing in gynecologic oncology) study. Support Care Cancer. 2016;24:2341-50.
Çetin Ö. Psikoeğitimin palyatif bakım vericilerin stresle baş etme ve yaşam kalitesi üzerine etkisi (yüksek lisans tezi). Manisa: Celal Bayar Univ. 2018.
Akgün Şahin Z. Kemoterapi tedavisi alan hastalara verilen semptom kontrolü eğitiminin öfke ve stresle baş etme düzeylerine etkisi (doktora tezi). Erzurum: Atatürk Univ. 2012.
Yaman A. Palyatif bakım vericilerine uygulanan gevşeme egzersizlerinin bakım verme yükü, tükenmişlik ve kaygı düzeyleri üzerine etkisi (yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Univ.Cerrahpasa. 2020.
